CÁC NHƯỢC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI

Con người là những tạo vật đầy cảm xúc và bị chi phối bởi cảm xúc cả trong suy nghĩ, thái độ và hành động.

Tư duy logic dựa theo lý trí không khác gì hơn là một thứ công cụ trong tay những người có cảm xúc và khuyết điểm.

Cách nhìn nhận vấn đề cụ thể của chúng ta thường bị ảnh hưởng bởi các giả định, mục tiêu, hiểu biết, kinh nghiệm, mong muốn và cả thành kiến. Đặc biệt là chịu tác động lớn của các cảm xúc: nỗi sợ hãi, giận dữ, niềm tự hào, tham vọng, tự dối mình … Nếu nhìn nhận vấn đề sai, bạn sẽ không bao giờ giải quyết được nó. Nếu nhìn nhận vấn đề đúng, bạn sẽ dễ dàng tìm ra giải pháp khả thi.

1. Tạo điểm tựa và điều chỉnh:

Trong một suy nghĩ hay trong một cuộc thương lượng luôn có những thông tin khởi đầu, những điểm cơ bản cho quá trình suy nghĩ, tranh luận. Nó được đưa ra một cách vô tình hoặc cố ý như là một cái gốc, một nền tảng, một cơ sở cho quá trình phát triển tư duy tiếp theo mà thường thì con người không nhận ra. Sẽ chẳng có gì đáng nói nếu những cơ sở giả thiết này là đúng đắn và hợp lý. Tuy nhiên sẽ thật nguy hại đến quá trình giải quyết vấn đề và ra quyết định sau này nếu chính những cơ sở giả thiết(được đặt ra vô tình hoặc cố ý) không chính xác và chưa được xác minh.

Ví dụ 1: Bạn hãy trả lời câu hỏi: 1. Có phải dân số Thổ Nhĩ Kỳ nhiều hơn 35 triệu người không ? 2. Ước tính chính xác nhất của bạn về dân số TNK ? à Câu trả lời của bạn cho câu 2 sẽ bị ảnh hưởng bởi con số trong câu 1 nếu bạn không thực sự biết câu trả lời chính xác. Đó chính là bẫy điểm tựa và bạn rất có thể sẽ điều chỉnh con số bạn đưa ra theo điểm tựa ban đầu là 35 triệu người.

Ví dụ 2: Tôi đang cần phải tư duy nghiêm túc về vấn đề lựu chọn nghề nghiệp sau khi ra trường. Và vô tình, những hiểu biết của tôi có trong quá khứ trở thành điểm tưa cho quá trình suy nghĩ của tôi và sẽ thật sai lầm nếu tin tưởng rằng mình thực sự đúng đắn với vốn kiến thức có sẵn nhưng chưa được trải nghiệm thực tế như thế.

Giải pháp cho việc tạo điểm tựu và điều chỉnh:

Bị tác động của tạo điểm tựa và điều chỉnh có thể dẫn bạn đến những quyết định tệ hại.

-        Hãy thừa nhận bẫy điểm tựa khi bạn nhận thấy. Có một số người tìm mọi cách để thao túng suy nghĩ của người khác bằng cách dùng một tập hợp số liệu ban đầu. Và cũng có một số người luôn tự lừa dối chính mình bới một tập những niềm tin quá lớn mà lại sai lầm trong họ. Họ tạo điểm tựa bằng những niềm tin của chính họ, bằng tự kỷ ám thị.

-        Tự làm bản thân miễn dịch trước điểm tựa. Hãy chuẩn bị trước về vấn đề, hình thành suy nghĩ của riêng bạn trước khi các con số nào được đưa lên bàn họp. Điều đó sẽ giúp bạn ít rơi và bẫy điểm tựa của người khác.

-        Hãy yêu cầu và thách thức các giả định nằm dưới bất kỳ điểm tựa nào. Nếu ai đó đưa ra một con số thì phải xem đó là giả thiết. Hãy đặt câu hỏi để tìm kiếm sự rõ ràng và logic cho điểm tựa, chẳng hạn: làm cách nào anh có được con số ước tính đó ? Anh có chắc, có bảo đảm và chịu trách nhiệm về sự chính xác của các con số anh đưa ra không ? …

-        Đừng đưa ra điểm tựa khi bạn tìm kiếm những quan điểm độc lập. Những quan điểm độc lập sẽ đem lại sức mạnh cho quy trình quyết định, vì thế khi bạn nói với đồng nghiệp và nhà tư vấn, hãy tránh dùng những câu như: tôi nghĩ thế này, quan điểm của anh thì sao ? Thay vào đó, hãy im lặng và để những người khác trình bày quan điểm riêng của họ. Đây cũng là cách nêu vấn đề dùng những câu hỏi mở thay vì những câu hỏi đóng, tức là không áp đặt cách nhìn nhận vấn đề (trong thực tế, ta thường làm như thế và cũng thường xuyên bị chịu tác động từ người khác ).

2. Tự tin thái quá:

Tự tin quá mức vào khả năng dự đoán tương lại, đánh giá rủi ro, kiểm soát tình huống và dự đoán hành động của người khác sẽ dẫn đến sự lạc quan ảo tưởng hơn là cân nhắc theo lý trí cái được, cái mất và các khả năng có thể xảy ra. Lúc này con người đánh giá quá cao lợi ích, cái được và cân nhắc chưa đúng mức chi phí, cái mất, cái giá phải trả …và kết quả là họ theo đuổi những dự án không thực sự khả thi trong thực tế. Điều này cũng đúng với việc hoạch định và thực hiện kế hoạch làm việc cá nhân. Một mục tiêu được đặt ra chỉ dựa trên những cảm xúc bốc lửa, dựa trên độ máu mà không phân tích thực tế năng lực và tính khả thi của kế hoạch. Kết quả tất nhiên là kế hoạch không thể hoàn thành theo đúng thời gian quy định.

Kìm hãm sự tự tin thái quá:

-        Tìm kiếm những trường hợp tự tin thái quá vì đó là nơi sự nguy hiểm lên cao. Sau đó hãy tham khảo những người có óc phân tích và nhờ họ tham gia kiểm tra tình huống.

-        Nói chuyện với những người ra quyết định quá tự tin. Hãy yêu cầu người đó giải thích điều gì khiến cho anh ta tự tin như vậy, sau đó kiểm tra từng giả thiết, niềm tin hoặc bằng chứng.

-        Yêu cầu người ra quyết định quá tự tin đặt mình vào vai trò người ủng hộ một quan điểm đối lập.

3. Bị ảnh hưởng bởi Chi Phí Chìm:

       Chi phí chìm là khoản đầu tư thời gian và tiền bạc không thể lấy lại được do những sai lầm trong quá khứ. Mặc dù chi phí chìm thể hiện quá khứ, nhưng con người đôi khi vẫn để nó ảnh hưởng đến các quyết định trong tương lai, bởi vì họ không nhận ra được sự thật rằng chi phí chìm không thể bù đắp được, nhưng chủ yếu là vì bản thân họ không muốn phải gánh chịu một khoản tổn thất lớn khi xúc tiến phương án thay thế - một hành động sẽ làm ảnh hưởng đến quyết định bạn đầu. Từ đây, sai lầm lại tiếp nối sai lầm và hậu quả ngày càng trầm trọng, chúng ta phải trả giá cho chính cảm xúc chủ quan, sự sĩ diện và không dám đối mặt với thực tế tại thời điểm cần thiết nhất.  

Giải Pháp:

- Giúp mọi người nhận ra chi phí chìm đang ảnh hưởng đến quyết định hiện tại của họ.

- Giải thích rằng mọi người đều có lúc phạm phải sai lầm, nhưng sai lầm này thường có thể tha thứ được. Điều không thể tha thứ là cho phép một sai lầm dẫn đến một sai lầm khác.

- Nếu có thể, đừng đưa vào nhóm ra quyết định của bạn những người có xu hướng thiên về chi phí chìm.

3. Xu hướng tìm bằng chứng xác nhận:

Hầu hết mọi người có xu hướng luôn chủ động (một cách vô thức hoặc có ý thức) tìm bằng chứng để ủng hộ cho quan điểm của mình (đơn giản vì muốn bảo vệ ý kiến của mình hoặc bảo vệ giải pháp mạng lại lợi ích cho mình) trong khi đó lại xem nhẹ hay gạt bỏ những bằng chứng thể hiện quan điểm trái ngược(ý kiến của người khác, lợi ích của người khác). Đây cũng là một hình thức thể hiện của bộ lọc niềm tin khi chúng ta tin rằng mình đúng trong một vấn đề nào đó thì khi đó chỉ những thông tin, dữ liệu ủng hộ cho niềm tin đó mới được  ta cho phép đi qua bộ lọc của chúng ta và mới được ta chấp nhận. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc thu thập bằng chứng mà còn ảnh hưởng đến cách diễn giải những bằng chứng có được khiến chúng ta tập trung qua nhiều vào thông tin ủng hộ và xem nhẹ những thông tin trái ngược.

Giải Pháp:

- Hãy công bằng: Cách phòng thủ tốt nhất trước xu hướng tìm bằng chứng xác nhận là sự tự ý thức. Hãy đặt bản thân thoát khỏi vị trí hiện tại và tự hỏi liệu bạn có đang trung thực trong cách thu thập và diễn giải thông tin hay không. Nếu có cá nhân nào trong nhóm quyết định của bạn là nạn nhân hoặc chủ đích sử dụng xu hướng này, nhiệm vụ của bạn là trình bày quan điểm đối lập.

- Thu thập dữ liệu khách quan: Nếu bạn không có nhân viên để xử lý việc này, hãy nhờ một người có năng lực và được nể trọng_người không có quyền lợi cá nhân trong quyết định này thu thập và trình bày tất cả các dữ liệu liên quan, hãy chia những dữ kiện này thành loại ủng hộ đề xuất và không ủng hộ đề xuất.

* Nhận thức thiên lệch: là một hiện tượng tâm lý khiến con người nhận thức thế giới theo chiều hướng thiên vị cho mình hoặc ủng hộ quan điểm của chính mình. Chính từ đây con người có những đòi hỏi, mong đợi mang tính cá nhân, hay nhóm người một cách sâu sắc, mà nếu xét một cách tổng thể hay trên phạm vi rộng thì những điều này thật phi lý, ích kỷ và ngắn hạn.

Giải Pháp:

- Thừa nhận sự nhận thức thiên lệch là một hiện tượng mà tất cả chúng ta đều là nạn nhân.

- Đặt mình vào vị trí của người khác. Vấn đề lúc đó sẽ có ý nghĩa như thế nào với bạn ?

- Đặt vấn đề với đồng nghiệp (mà không tiết lộ bạn thuộc bên nào) và tham khảo ý kiến của họ.

- Hãy đặt vấn đề như thể nó xảy ra với bạn, và hỏi xem họ nhìn nhận vấn đề như thế nào.

- Dùng một tình huống tương tự hay giả định để dàn xếp vấn đề như bạn nhìn nhận nó.

- Yêu cầu hoặc để cho bên chống đối hoán đổi vài trò của họ.

4. Suy luận chủ quan:

Kinh nghiệm là một hình thức học hỏi hữu ích và có giá trị. Kinh nghiệm giúp chúng ta định hình phương hướng, thận trọng trước những tình huống trở ngại tương tự đồng thời hướng dẫn cách hành xử trong công việc và cuộc sống. Một lần trượt chân và vấp ngã sẽ giúp chúng ta biết cách đi vững bước hơn trên những đoạn đường trơn trượt.

Khi gặp tình huống tương tự, chúng ta thường so sánh với những kinh nghiệm trong quá khứ. Chỉ cần có hai hoặc nhiều yếu tố trong tình huống mới tường đồng với những gì đã trải qua là chúng ta thường vội vàng kết luận rằng tổng thể vấn đề cũng tương đồng, từ đó đưa ra hướng giải quyết theo kinh nghiệm trước đây. Những kiểu suy luận như thế này là một trong những công cụ tinh thần mà chúng ta sử dụng để nối liền khoảng cách giữa những trải nghiệm trong quá khứ với những tình huống hiện tại đang phải đối mặt. Quả thực, chúng là một phần của trực giác hay bản năng mà nhiều nhà quản lý giàu kinh nghiệm đã dựa vào để định hướng cho những tình huống không chắc chắn. Nếu sử dụng một cách khéo léo thì những kiểu suy luận này có thể hữu ích: sẽ luôn có những yếu tố tương tự trong một tình huống mới hướng dẫn chúng ta ra quyết định và đánh giá những gì sẽ là kết quả của các quyết định này. Kinh nghiệm của chúng ta càng sâu rộng thì khả năng nhận biết các yếu tố tương tự càng cao. Vậy, xu hướng suy luận theo kinh nghiệm trong quá khứ có thể hướng dẫn chúng ta cách ra quyết định trong những tình huống không chắc chắn. Nhưng trong một số trường hợp, có thể chúng ta đã bị những yếu tố nổi của vấn đề đánh lừa. Vậy làm sao để phân biệt suy luận khách quan và chủ quan ?

Làm rõ suy luận chủ quan dựa trên 5 câu hỏi: mỗi câu hỏi trong số này đều là cơ sở để tìm hiểu, suy ngẫm và cần được trả lời. Điều này sẽ giúp bạn ít khả năng trở thành nạn nhân của việc suy luận sai lầm.

-        Điều gì rõ ràng về tình huống ?

-        Điều gì chưa rõ ràng ?

-        Điều gì được phỏng đoán ?

-        Điều gì tương tự với những sự kiện trong quá khứ ?

-        Đâu là những điều khác biệt ?

5. Đặt vấn đề hay cái nhìn phiến diện:

Cùng một sự việc, một hiện tượng, nhưng mỗi người lại quan sát theo một cách đặt vấn đề khác nhau. Đây là điều tự nhiên vì kinh nghiệm và mong muốn của mỗi người khác nhau nên sẽ tác động khác nhau đến cách nhìn nhận sự việc. Những khi cần giải quyết vấn đề, ra quyết định, việc bắt đầu bằng một cách đặt vấn đề không phù hợp hoặc sai lầm có thể dẫn bạn đến một kết luận không hiệu quả. Như vậy, bạn có thể giải quyết thành công một vấn đề sai, hay chính xác hơn là giải quyết vấn đề theo cách sai lầm. Phải cố gắng nhìn nhận vấn đề đúng theo khía cạnh thực tế của tình huống và mục tiêu.

Giải Pháp:

- Đừng mặc nhiên chấp nhận cách đặt vấn đề ban đầu, mà hãy luôn tự hỏi: Có phải đây là cốt lõi vấn đề ?

Cách nhìn nhận ban đầu có thể không phù hợp, hoặc vì ai đó có thể đang cố chuyển hướng suy nghĩ của bạn theo một cách nhìn nhận đặc biệt.

- Tìm kiếm nhiều quan điểm xoay quanh vấn đề đó. Trước khi bạn ra quyết định, hãy xem xét vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, sau đó hãy bàn về các khả năng có thể xảy ra.

- Cố tìm hiểu cách đặt vấn đề của mọi người trong nhóm, kể cả chính bạn. Những cách đặt vấn đề như vậy đang phản ảnh điều gì ?

- Phát hiện và phân tích bất kỳ giả định nào đang bị chi phối bởi thành kiến, kể cả giả định của chính bạn. Đây là cách tốt nhất để bạn chống lại sự bảo thủ của người khác trước quan điểm của họ.

- Thử đặt bản thân vào vị trí của người khác khi tiếp cận vấn đề = Cách tư duy đối lập.

Trích: Cẩm Nang Kinh Doanh Harvard - First News